
Imran Khan, były kapitan reprezentacji Pakistanu i założyciel partii politycznej, od sierpnia 2023 roku przebywa w więzieniu Adiala w Rawalpindi. Odbywa karę 14 lat pozbawienia wolności za korupcję, a po jej zakończeniu ma odsiedzieć kolejne 17 lat za inny zarzut korupcyjny.
„Najgorsze było to, że czas nie mijał. Myślałem, że umrę z nudów” – tak po latach wspominał pobyt w więzieniu sam Imran Khan. Każdego ranka, po pobudce o świcie, leżał w łóżku, by dzień wydawał się krótszy. Był to człowiek znany z niespokojnego usposobienia, który najpierw zbudował z niepozornego młodzieńca wybitnego krykiecistę, potem mistrzowską drużynę, następnie szpital onkologiczny dla ubogich, a w końcu popularną partię polityczną.
Po południu czytał gazetę od deski do deski, licząc, że minął już cały dzień, tylko po to, by odkryć, że zmarnował zaledwie godzinę. Jedzenie było okropne, cela malutka, a łazienka brudna. Nie wiedział, jak długo tam zostanie, i nie mógł tego znieść: „Byłem oderwany od życia i patrzyłem na czas, który nie chciał płynąć”. Podjął głodówkę, lecz po dwóch dniach stwierdził, że nie ma siły chodzić. Na szczęście tego samego wieczoru strażnik wszedł do celi i poinformował go, że jest wolny.
Ta relacja pochodzi z wydanej w 2011 roku autobiografii Imrana Khana zatytułowanej Pakistan: A Personal History i dotyczy jego uwięzienia w 2007 roku. Wtedy spędził za kratami osiem dni. Obecnie sytuacja jest zupełnie inna. Od sierpnia 2023 roku przebywa w niesławnym więzieniu Adiala i prawdopodobnie zostanie tam jeszcze przez długi czas. Trzymany jest w samotności, w celi o wymiarach 8 na 10 stóp, którą jego prawnicy i rodzina określają mianem „celi śmierci”. Ma dostęp do odwiedzin, lecz przywileje, takie jak telewizja, książki czy gazety, bywają odbierane i przywracane. W niektórych okresach, na przykład pod koniec 2025 roku, był tak odcięty od świata, że pojawiły się pogłoski o jego śmierci. Można się zastanawiać, jak długo już patrzy na czas, który nie chce płynąć.
Status politycznego męczennika to najnowszy zwrot w życiu Imrana Khana, a jego życie było tak pełne zwrotów, że to one najlepiej go definiują. Z przeciętnego młodego zawodnika przekształcił się w jednego z wielkich szybkich zawodników i wszechstronnych graczy; z playboya krykietowego w wojowniczego kapitana; z filantropa w polityka; a z zadymiarza z opozycji w kontrowersyjnego premiera. Każde z tych wcieleń pochłonęło go tak bardzo, że poprzednie wydają się mirażem, jakby nigdy nie istniał w innej formie.
Polityka zamiast krykieta
Obecny moment ma jeszcze większy wydźwięk ostateczności. Dziś, w wieku 73 lat, jego kariera polityczna trwa znacznie dłużej niż kariera krykietowa, która – choć trwała 21 lat – nie była wcale krótka. Polityczne męczeństwo nie jest jednak wyborem. Zarzuty korupcyjne nie są całkowicie bezpodstawne, ale wyraźnie widać, dlaczego naprawdę siedzi. W pakistańskiej polityce to armia daje i armia odbiera. Po tym, jak wojsko pomogło mu zdobyć premierostwo w 2018 roku, w 2022 roku doprowadziło do jego odsunięcia. Został odwołany w głosowaniu parlamentarnym o wotum nieufności z powodu złych rządów, ale ważniejszy był konflikt napędzany jego ego z najwyższym dowództwem wojskowym. Siła woli i upór Imrana Khana w obliczu trudnych przeciwności były legendarne. Nawet on może jednak nie zdołać przeciwstawić się tej ostatecznej prawdzie pakistańskiej władzy.
Być może właśnie taki los przewidywał, odrzucając kilka propozycji wejścia do polityki, w tym tę od dyktatora wojskowego Zia-ul-Haqa w 1988 roku, gdy wciąż był zawodnikiem. Takie oferty składano zazwyczaj w nadziei, że jego popularność i uczciwość przylgną do rządzących. Gdy jednak w 1996 roku założył własną partię, Pakistan Tehreek-e-Insaf (Ruch na rzecz Sprawiedliwości), wydawało się to nieuniknione. Jego kariera krykietowa dobiegła końca, a po ślubie z Jemimą Goldsmith skończyły się także kawalerskie czasy. Nie interesowała go praca trenera ani komentatora. Szpital już istniał. Co więc pozostawało?
Jego najstarsza siostra, Rubina Khan, opowiedziała mi, że pod koniec kariery sportowej Imran zmagał się z syndromem oszusta. Miał wrażenie, że uznanie, jakie zdobywa, znacznie przewyższa wartość tego, co robił jako krykiecista. Dopiero gdy zaangażował się w sprawy o większym znaczeniu, takie jak szpital założony pamięci matki, poczuł, że dystans między uwielbieniem a wartością jego pracy się zmniejsza. Dla człowieka o takich ambicjach kolejnym celem stało się naturalnie naprawienie Pakistanu.
Zderzenie z rzeczywistością
Szybko przekonał się, że nie ma łatwego rozwiązania. Zasady prowadzenia udanej drużyny sportowej czy budowania kariery trudno przenieść na zarządzanie krajem liczącym ponad 250 milionów obywateli. Mimo to rozczarowanie jest dotkliwe. Jako sportowiec Imran był niemal nadludzki. Przez ostatnie dziesięć lat swojej kariery w Testach miał średnią powyżej 50 w batingu i poniżej 20 w bowlingu. W tym czasie poprowadził Pakistan do trzech epickich remisowych serii przeciwko Indiom Zachodnim, najlepszej drużynie tamtej epoki. Jego ostatnim wielkim momentem w krykiecie było zdobycie decydującego wicketu w finale Pucharu Świata w 1992 roku.
Polityka natomiast uświadomiła mu śmiertelność. Trudne początki, kiedy jego partia ledwo potrafiła zdobyć jakikolwiek mandat. Kompromisy w sojuszach z politykami, których wcześniej krytykował. Zwycięstwo w wyborach w 2018 roku dzięki wsparciu wojska. Mściwość wobec przeciwników, gdy już rządził. I w końcu mało imponująca kadencja premiera, która – podobnie jak wszystkie wcześniejsze – nie dobiegła końca. Nie był ani lepszy, ani gorszy od innych polityków. Był taki sam jak oni, a tego nigdy nie był jako krykiecista.
Dziedzictwo, które może zniknąć
W sierpniu 2023 roku Pakistańska Rada Krykieta (PCB) opublikowała film upamiętniający najbardziej niezapomniane momenty w historii kraju. Oczywiście znalazły się w nim fragmenty z finału Pucharu Świata z 1992 roku. Największy pakistański krykiecista nie pojawił się jednak w filmie o wielkich chwilach pakistańskiego krykietu, choć wiele z nich sam stworzył. Kilka dni wcześniej został aresztowany, a państwowa kampania mająca na celu usunięcie go z głównego nurtu medialnego była w pełnym toku. PCB, kierowana przez osobę bezpośrednio wyznaczoną przez tych, którzy rządzą krajem, wymazała go z materiału. Społeczna reakcja była tak silna, że kilka dni później PCB musiała go ponownie dodać.
Ulgą było to, że ta część jego dziedzictwa wciąż jest na tyle ważna, by ludzie domagali się jej uszanowania, bo wcale nie było to oczywiste. Po pierwsze, ogromny rozmiar i przytłaczający podział wywołany przez jego karierę polityczną rzuciły długi cień na wszystko, co poprzedzało tę działalność. Po drugie, prawie dwie trzecie ludności Pakistanu ma mniej niż 30 lat i nigdy nie widziało go na boisku. Ponieważ sam rzadko celebrował własną karierę, bo był zbyt zajęty pędzeniem w przyszłość, by zatrzymywać się w przeszłości, jej bogactwo powoli znika z pamięci narodowej.
Jego wyczyny przetrwały przede wszystkim na YouTube, tym nowoczesnym przewijanym archiwum historii, oferującym różnorodność, choć niekoniecznie głębię. Znajdziemy tam najsłynniejsze osiągnięcia przeciwko Indiom i Anglii, ale także rzadsze przebłyski, takie jak występ dla New South Wales czy Sussex albo turniej zaproszeniowy, w którym zmierzył się z najlepszymi wszechstronnymi graczami świata. Tam łatwa elegancja i zwodnicza siła jego batingu, atletyzm i szybkość jego bowlingu przemawiają płynnie do współczesnego odbiorcy. Oglądając, jak posyła piłkę daleko poza boisko albo demoluje wickety odwrotnym swingiem, nie ma się wrażenia, że to relikt przeszłości. Wśród tych internetowych wędrówek blask jego przeszłości pomaga choć trochę rozjaśnić mrok otaczający jego teraźniejszość.